मृत व्यक्तीला पीडितावरील गुन्ह्याच्या परिणामाबद्दल बोलताना दाखवणाऱ्या एआय-पुनर्निर्मित व्हिडिओचा न्यायाधीशांनी विचार केल्यानंतर अॅरिझोना अपील न्यायालयाने नव्या शिक्षासुनावणीचा आदेश दिला. 30 सप्टेंबर 2026 रोजीच्या State v. Horcasitas या निर्णयाने गॅब्रिएल हॉर्कासिटास यांची निष्काळजी मनुष्यवधाची दोषसिद्धी कायम ठेवली, पण त्यांची साडेदहा वर्षांची शिक्षा रद्द केली.

शिक्षा ठरवण्यासाठी वापरलेल्या माहितीला आव्हान दिल्यामुळे अपील यशस्वी झाले; ज्युरीचा दोषी ठरवण्याचा निर्णय कायम आहे. अॅरिझोना अपील न्यायालयाच्या निर्णयात पीडिताचे खरे रेकॉर्डिंग आणि त्याच्या प्रतिमेद्वारे सादर केलेले कृत्रिम बोलणे यांतही फरक केला आहे.

मोठा बदल

  • काय बदलले: एआयमुळे कुटुंबीयांनी मृत व्यक्तीच्या विश्वासांविषयी केलेले आकलन अशा हलत्या प्रतिमेत मांडता येते, जणू ती व्यक्ती स्वतः बोलत आहे. शिक्षेसाठी अविश्वसनीय माहिती म्हणून असे चित्रण वापरले गेले, तर त्याला मर्यादा असते, हे अॅरिझोनाच्या या निर्णयाने स्पष्ट केले.
  • हे का महत्त्वाचे: कुटुंबीयांना आपल्या दुःखाबद्दल सांगण्याचा अधिकार आहे. न्यायालयांसाठी प्रत्येक विधानाचा स्रोत स्पष्ट ठेवणे महत्त्वाचे आहे: पीडिताबद्दल नातेवाईकाचा विश्वास आणि पीडिताने प्रत्यक्षात बोललेले किंवा लिहिलेले शब्द यांचा आधार वेगळा असतो.
  • कशाकडे लक्ष द्यावे: नव्या शिक्षासुनावणीत येथे आढळलेली चूक दुरुस्त करावी लागेल. या निर्णयाने व्हिडिओत समाविष्ट केलेले खरे फुटेज ग्राह्य धरले आहे. त्यामुळे एखाद्याच्या आयुष्याची नोंद आणि त्याच्या विचारांचे एआय-निर्मित चित्रण यांत न्यायालये व कुटुंबीय स्पष्ट फरक करू शकतात.

न्यायाधीशांनी काय ऐकले

नोव्हेंबर 2021 मध्ये अॅरिझोनातील चँडलर येथे रस्त्यावरील वादातून झालेल्या गोळीबारात क्रिस्टोफर पेल्की यांचा मृत्यू झाला. नातेवाईक व मित्रांनी दुःख व्यक्त केल्यानंतर, मे 2025 मधील हॉर्कासिटास यांच्या शिक्षासुनावणीवेळी त्यांच्या कुटुंबीयांनी एआय व्हिडिओ दाखवला, असे असोसिएटेड प्रेसच्या वृत्तात नमूद आहे.

या सादरीकरणांचे स्रोत वेगवेगळे होते. पेल्की यांच्या भावाने त्यांचे विश्वास आणि आशा यांविषयी पेल्की यांनी लिहिलेले निवेदन वाचले. सुनावणीत ते काय म्हणाले असते, याची कल्पना त्यांच्या बहिणीने मांडली. त्यानंतर तयार केलेल्या व्हिडिओत पेल्की यांचे छायाचित्र आणि आवाजाचा नमुना वापरून ते बोलताना दाखवले. न्यायालयाच्या निर्णयातील परिच्छेद 35 आणि 36 नुसार, त्यात कृत्रिम चित्रणासोबत खरी ध्वनिचित्रफीतही वापरली होती.

व्हिडिओमध्ये एआय वापरल्याचे स्पष्ट केले होते. तरीही त्या खुलाशाने अपील न्यायालयाची चिंता दूर झाली नाही. न्यायाधीशांच्या मते, तयार केलेल्या भागात कल्पित विचार आणि चेहऱ्यावरील हावभाव थेट पेल्की यांच्याकडून आल्यासारखे दाखवले होते. कुटुंबीयांचे त्यांच्याविषयीचे आकलन हे जणू त्यांचे स्वतःचे विधान बनले होते.

शिक्षेचा फेरविचार का आवश्यक आहे

अॅरिझोनात शिक्षा ठरवताना पीडितावर गुन्ह्याचा झालेला परिणाम सांगण्याची मुभा आहे आणि पीडितांना आपले म्हणणे मांडण्याचा अधिकार असल्याचे निर्णयाने मान्य केले. खटल्याच्या तुलनेत शिक्षासुनावणीत अधिक व्यापक माहिती विचारात घेता येते. या लवचिकतेतही विश्वसनीय माहिती आणि न्याय्य प्रक्रिया आवश्यक असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.

शिक्षा ठरवताना हॉर्कासिटास यांनी व्हिडिओला आक्षेप घेतला नव्हता, त्यामुळे अपीलाची तपासणी मूलभूत त्रुटीच्या निकषावर झाली. उपलब्ध नोंदींनुसार हा निकष पूर्ण झाला, असे न्यायालयाने ठरवले: एआय चित्रणाचा अनुचित पूर्वग्रहदूषित परिणाम झाला आणि शिक्षेची प्रक्रिया मूलभूतपणे अन्याय्य ठरली.

शिक्षा सुनावणाऱ्या न्यायाधीशांची प्रतिक्रिया महत्त्वाची होती. त्यांनी व्हिडिओची प्रशंसा केली आणि क्षमेचा संदेश हा पेल्की यांच्या स्वभावाचे दर्शन असल्याचे मानले. AZFamilyच्या वृत्तात त्या टिप्पण्यांचे वर्णन असून दोषसिद्धी कायम ठेवून शिक्षा रद्द केल्याची पुष्टीही आहे. एआय व्हिडिओचा स्पष्टपणे परिणाम झाला, असे निर्णयात म्हटले आहे; मात्र शिक्षेच्या गणनेवर त्याचा नेमका किती परिणाम झाला, हे नोंदींवरून ठरत नाही.

व्हिडिओमुळे तुरुंगवासाचा कालावधी किती बदलला, याची गणना अपील न्यायालयाने केली नाही किंवा पर्यायी शिक्षा ठरवली नाही. नव्याने शिक्षा ठरवण्यासाठी प्रकरण परत पाठवले.

निर्णयाने कोणते प्रश्न खुले ठेवले

व्हिडिओमध्ये समाविष्ट केलेले खरे फुटेज ग्राह्य असल्याचे न्यायालयाने स्पष्टपणे नमूद केले. हयात असलेल्या कुटुंबीयांनी आणि मित्रांनी व्यक्त केलेले दुःख व पीडिताच्या आयुष्याविषयीचे त्यांचे स्वतःचे अनुभवही निर्णयात वर्णन केले. न्यायालयासमोर त्यांचे म्हणणे मांडण्याचा अधिकार काढून घेतलेला नव्हता.

या सादरीकरणाला आणि न्यायाधीशांनी त्याचा केलेल्या विचाराला हा निर्णय अॅरिझोनाचा शिक्षाविषयक कायदा आणि योग्य कायदेशीर प्रक्रियेची तत्त्वे लागू करतो. तो न्यायालयांतील एआयवर देशव्यापी बंदी घालत नाही, कृत्रिम माध्यमांच्या तांत्रिक प्रमाणीकरणाचा निकष ठरवत नाही आणि पीडितावरील परिणामाच्या निवेदनात एआय वापरण्याच्या प्रत्येक शक्यतेवर निर्णय देत नाही.

न्यायालय प्रशासक आणि कायदेव्यावसायिकांसाठी उपयुक्त फरक हा विधान कोणी लिहिले याचा आहे. कुटुंबातील सदस्य आपल्या प्रिय व्यक्तीविषयीचे आकलन सांगू शकतो. रेकॉर्डिंग त्या व्यक्तीने प्रत्यक्ष उच्चारलेले शब्द जतन करू शकते. या प्रकरणात कल्पित बोलणे मृत व्यक्तीकडून आल्यासारखे दाखवल्याने हा फरक पुसला गेला; व्हिडिओत एआय वापरल्याचे सांगूनही समस्या दूर झाली नाही.

स्रोत आणि पुढील वाचन